Η αρχαία ελληνική οικονομία βασιζόταν κυρίως στη χρήση νομισμάτων από πολύ νωρίς (7ος αι. π.Χ.), ωστόσο η ανάπτυξη του εμπορίου και των αστικών κέντρων οδήγησε και στη δημιουργία τραπεζικών πρακτικών χωρίς φυσική ανταλλαγή χρημάτων.
Ανάμεσα σε αυτές, ιδιαίτερη σημασία είχαν οι γραπτές εντολές πληρωμής (καθώς και οι επιστολές πίστωσης), οι οποίες μπορούν να θεωρηθούν πρόδρομοι των σύγχρονων επιταγών και εμβασμάτων.
Αυτές χορηγούνταν από τους τραπεζίτες. Οι τραπεζίτες ήταν ιδιώτες επαγγελματίες που λειτουργούσαν κυρίως σε πόλεις όπως η Αθήνα, ο Πειραιάς και η Κόρινθος. Διατηρούσαν λογαριασμούς καταθέσεων, χορηγούσαν δάνεια και εκτελούσαν πληρωμές για λογαριασμό πελατών τους.
Στο πλαίσιο αυτό, ο καταθέτης μπορούσε να δώσει εντολή στον τραπεζίτη να πληρώσει κάποιο ποσό σε τρίτο πρόσωπο, χωρίς να παραδώσει ο ίδιος χρήματα. Η εντολή αυτή μπορούσε να είναι προφορική ή γραπτή, ανάλογα με τη συναλλαγή και το επίπεδο εμπιστοσύνης.
Οι γραπτές εντολές πληρωμής εμφανίζονται κυρίως:
σε εμπορικές συναλλαγές μεγάλης αξίας,
όταν οι συναλλασσόμενοι βρίσκονταν σε διαφορετικές πόλεις,
ή όταν απαιτούνταν νομική απόδειξη της συναλλαγής.
Οι εντολές αυτές έπαιρναν τη μορφή:
επιστολών πίστωσης (ἐπιστολαὶ πιστώσεως),
γραπτών οδηγιών προς τραπεζίτη ή συνεργάτη,
εγγράφων που μπορούσαν να παρουσιαστούν σε δικαστήριο.
Η λειτουργία τους ήταν απλή:
ο εκδότης βεβαίωνε ότι ο κομιστής του εγγράφου δικαιούται να λάβει συγκεκριμένο χρηματικό ποσό από συγκεκριμένο τραπεζίτη.
Χρήση στο εμπόριο
Στο διαμεσογειακό εμπόριο, οι γραπτές εντολές πληρωμής μείωναν:
τον κίνδυνο κλοπής,
το κόστος μεταφοράς νομισμάτων,
και την ανάγκη φυσικής παρουσίας του πληρωτή.
Ένας Αθηναίος έμπορος μπορούσε, για παράδειγμα, να καταθέσει χρήματα στην Αθήνα και να δώσει γραπτή εντολή ώστε συνεργάτης του να πληρωθεί στη Μίλητο ή στη Ρόδο από συνδεδεμένο τραπεζίτη, μείον την προμήθεια.
Μαρτυρίες από τις πηγές
Οι σημαντικότερες πληροφορίες προέρχονται από:
τους λόγους του Δημοσθένη, όπου αναφέρονται τραπεζικές εντολές, καταθέσεις και διαφορές σχετικές με πληρωμές μέσω τραπεζιτών,
τον Ξενοφώντα, ο οποίος περιγράφει τη σημασία της πίστωσης και του χρήματος στην οικονομία της πόλης,
επιγραφικές μαρτυρίες που καταγράφουν οικονομικές υποχρεώσεις και πληρωμές χωρίς άμεση χρήση μετρητών.
Ιδιαίτερα γνωστές είναι οι αναφορές στους τραπεζίτες Πασίωνα και Φορμίωνα, οι οποίοι διαχειρίζονταν μεγάλα κεφάλαια και εκτελούσαν πληρωμές κατόπιν εντολής πελατών.
Σύγκριση με τη σύγχρονη επιταγή
Παρότι δεν υπήρχε τυποποιημένο έγγραφο όπως η σύγχρονη επιταγή, οι γραπτές εντολές πληρωμής:
βασίζονταν σε κατάθεση,
προϋπέθεταν εμπιστοσύνη στον τραπεζίτη,
λειτουργούσαν ως μέσο πληρωμής χωρίς μετρητά.
Η κύρια διαφορά είναι ότι δεν υπήρχε ενιαίο νομικό πλαίσιο ή κρατική εγγύηση, αλλά η ισχύς τους στηριζόταν στη φήμη του τραπεζίτη και στις προσωπικές σχέσεις.
Πηγές – Βιβλιογραφία
Πρωτογενείς πηγές
Δημοσθένης, Κατὰ Πανταίνετου, Κατὰ Φορμίωνος
Ξενοφών, Πόροι
Αριστοτέλης, Αθηναίων Πολιτεία
Δευτερογενείς πηγές
Cohen, E. E., Athenian Economy and Society, Princeton University Press
Millett, P., Lending and Borrowing in Ancient Athens, Cambridge University Press
Finley, M. I., The Ancient Economy, University of California Press
Bogaert, R., Banques et banquiers dans les cités grecques, Leiden
