Υπήρχε μια εποχή που τα λεφτά δεν ήταν απλώς αριθμοί. Ήταν εικόνες, χρώματα, μυρωδιές από χαρτί και –κυρίως– λέξεις. Λέξεις που γεννήθηκαν στους δρόμους, στα καφενεία και στα ταμεία των μπακάλικων. Η δραχμή δεν είχε μόνο αξία, είχε καi χαρακτήρα.

Το «χιλιάρικο» – η θρυλική «χήνα»

Αν έπρεπε να διαλέξουμε μονάχα ένα χαρτονόμισμα, αυτό θα ήταν το χιλιάρικο. Δεν το έλεγαν μόνο έτσι – είχε και το πιο διάσημο παρατσούκλι: «χήνα».

Γιατί όμως «χήνα»;

Οι ίδιες οι πηγές δεν δίνουν σαφή εξήγηση – και αυτό έχει τη σημασία του. Δείχνει ότι πρόκειται για λαϊκή αργκό, που γεννήθηκε αυθόρμητα και καθιερώθηκε χωρίς «επίσημη» ερμηνεία. Το μόνο βέβαιο είναι ότι η λέξη είχε έντονη παρουσία στην καθημερινή ομιλία.

Από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 και μετά, η ονομασία άρχισε να αλλάζει. Το χαρτονόμισμα των 1000 δραχμών απέκτησε έντονα καφέ αποχρώσεις, και έτσι προέκυψε το πιο «περιγραφικό» παρατσούκλι:

• «καφετί» (ενικός)
• «καφετιά» (πληθυντικός)

Σε αντίθεση με τη «χήνα», εδώ η εξήγηση είναι ξεκάθαρη: πρόκειται για άμεση αναφορά στο χρώμα. Αυτό δείχνει και μια αλλαγή στη νοοτροπία — από την πιο «παιχνιδιάρικη» και συμβολική αργκό των προηγούμενων δεκαετιών, σε μια πιο πρακτική και κυριολεκτική χρήση της γλώσσας.

Από τον «Κολοκοτρώνη»…

Το πεντοχίλιαρο αρχικά ήταν γνωστό ως «Κολοκοτρώνης», επειδή απεικόνιζε τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Όπως και με άλλα χαρτονομίσματα, ο κόσμος συνήθιζε να τα ταυτίζει με τη μορφή που έφεραν — ήταν ο πιο άμεσος και εύκολος τρόπος αναγνώρισης.

Έτσι:

• το χαρτονόμισμα δεν ήταν απλώς «πεντοχίλιαρο»,
• ήταν «ένα Κολοκοτρώνης» ή «δύο Κολοκοτρώνηδες».

…στο «πετσετάκι»

Στη συνέχεια όμως, το παρατσούκλι αλλάζει κατεύθυνση. Με την κυκλοφορία και τη μεγάλη επιτυχία του τραγουδιού «Τα Πεντοχίλιαρα» από τη Γλυκερία, η λέξη  «πετσετάκι» αρχίζει να συνδέεται έντονα με το χαρτονόμισμα.

Το τραγούδι δεν «εφηύρε» απαραίτητα τη λέξη, αλλά:

• τη διέδωσε μαζικά,
• της έδωσε συναισθηματικό και λαϊκό βάρος,
• και τελικά την καθιέρωσε στην καθημερινή ομιλία.

Έτσι, σιγά-σιγά:

• ο «Κολοκοτρώνης» υποχωρεί,
• και το «πετσετάκι» γίνεται το πιο ζωντανό και αναγνωρίσιμο παρατσούκλι.

Μια ενδιαφέρουσα μετατόπιση

Αυτή η αλλαγή δείχνει κάτι πολύ χαρακτηριστικό:

• Στην αρχή, η ονομασία προέρχεται από την εικόνα (ιστορία, πρόσωπα)
• Στη συνέχεια, περνά στη λαϊκή κουλτούρα (τραγούδι, συναίσθημα)

Με άλλα λόγια, το χαρτονόμισμα «φεύγει» από την επίσημη ιστορική του ταυτότητα και γίνεται κομμάτι της καθημερινής ζωής και της μουσικής.

Το δίφραγκο: από τις δύο δραχμές στη λαϊκή έκφραση

Αν κατέβουμε ακόμη πιο χαμηλά στην κλίμακα, φτάνουμε στις δύο δραχμές — ένα ποσό μικρό, σχεδόν συμβολικό, που όμως άφησε έντονο αποτύπωμα στη γλώσσα.

Το νόμισμα των 2 δραχμών ήταν γνωστό ως «δίφραγκο». Η λέξη προέρχεται μάλλον από το γαλλικό νόμισμα «Φράγκο» και το «δι-» (δύο).

Όταν τα «ψιλά» γίνονται δήλωση.

Στην Ελληνική καθομιλουμένη ήδη από παλαιότερες εποχές, η φράση «τέρμα τα δίφραγκα» χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει το «ως εδώ και μη παρέκει». Δηλαδή, για να δείξει την αποφασιστικότητα κάποιου ν’ αλλάξει την μέχρι τότε στάση του.

Επίλογος.

Κάθε παρατσούκλι κουβαλά κάτι από την εποχή του:

• χιούμορ,
• ανάγκη,
• φαντασία,
• και πάνω απ’ όλα, ανθρώπινη επαφή.

Κι ίσως τελικά αυτό να είναι που έχει μεγαλύτερη αξία. Όχι το ίδιο το χαρτονόμισμα ή το νόμισμα, αλλά οι ιστορίες που το συνοδεύουν. Γιατί τα χρήματα αλλάζουν, αποσύρονται, ξεχνιούνται. Η ουσία τους όμως μένει.