Γεγονός: Οι εποχές που οι κοινωνίες άλλαζαν πορεία μέσα σε ένα βράδυ, με ένα ξαφνικό, βίαιο «μπαμ», ανήκουν οριστικά και αμετάκλητα στο παρελθόν.

Οι κλασικές επαναστάσεις του προηγουμένου αιώνα—όπως η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917—που βασίζονταν στην ένοπλη μάχη, την κατάληψη των κέντρων εξουσίας και την απότομη ανατροπή των δομών, μοιάζουν πλέον με ανέκδοτο φτιαγμένο από τεχνητή νοημοσύνη.

Αν θέλουμε να δώσουμε ένα όνομα σε αυτήν τη νέα πραγματικότητα, αυτό θα είναι «Η Θεωρία του Κοινωνικού Ιού».

Σύμφωνα με αυτήν, η πραγματική, δομική αλλαγή δεν επιβάλλεται πλέον με τη βία μέσω εξωτερικών παραγόντων. Αντίθετα, εισχωρεί αθόρυβα, εξαπλώνεται σαν ιός στο κοινωνικό σώμα και, όταν πλέον εκδηλωθούν τα πρώτα εμφανή συμπτώματά της, είναι ήδη πολύ αργά για να ανατραπεί.

Αν και ο όρος «Κοινωνικός Ιός» χρησιμοποιείται εδώ ως μια νέα συνθετική προσέγγιση, η λογική της ιογενούς αλλαγής βρίσκεται στον πυρήνα των σημαντικότερων ρευμάτων της σύγχρονης φιλοσοφίας και κοινωνιολογίας.

1. Από το «Δέντρο» στο «Ρίζωμα»: Η Οριζόντια Εξάπλωση (Deleuze & Guattari)

Οι Γάλλοι φιλόσοφοι Gilles Deleuze και Félix Guattari εισήγαγαν μια έννοια που εξηγεί τέλεια τη δομή του κοινωνικού ιού: το «ρίζωμα» (rhizome).

Οι παλιές επαναστάσεις είχαν «δενδροειδή» μορφή. Είχαν έναν κεντρικό κορμό (ένα κόμμα, έναν ηγέτη), ιεραρχία, ρίζες και έναν ξεκάθαρο, ορατό στόχο. Αυτό τις καθιστούσε εύκολους στόχους για τους μηχανισμούς καταστολής του κράτους.

Ο «κοινωνικός ιός», αντίθετα, λειτουργεί όπως το γρασίδι, οι μύκητες ή τα βιολογικά παθογόνα. Εξαπλώνεται υπόγεια, χωρίς κέντρο, από άνθρωπο σε άνθρωπο, και από δίκτυο σε δίκτυο. Όταν η κυρίαρχη εξουσία αντιληφθεί την απειλή, ο «ιός» έχει ήδη μολύνει ολόκληρο το σύστημα, καθιστώντας την καταστολή αδύνατη.

2. Η Πολιτισμική Ηγεμονία και ο «Πόλεμος Θέσεων» (Antonio Gramsci)

Από την πλευρά της πολιτικής στρατηγικής, η θεωρία αυτή βρίσκει τις ρίζες της στον Antonio Gramsci και την έννοια της Πολιτισμικής Ηγεμονίας.

Ο Gramsci συνειδητοποίησε νωρίς ότι στις ανεπτυγμένες δυτικές κοινωνίες, η εξουσία δεν βασίζεται μόνο στα όπλα και την αστυνομία, αλλά στις αξίες, την κουλτούρα και την κοινή λογική. Η στρατηγική που πρότεινε—ο «πόλεμος θέσεων»—είναι στην πραγματικότητα η πρώτη μορφή πολιτικού ιού.

Αντί για μετωπική επίθεση, ο στόχος είναι η αργή, σταδιακή διείσδυση στους θεσμούς, την τέχνη, την εκπαίδευση και τη γλώσσα. Όταν αλλάξεις τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το «φυσιολογικό», έχεις κερδίσει την εξουσία χωρίς να πέσει ούτε μια ντουφεκιά.

3. Η Ιογενής Φάση του Συστήματος (Jean Baudrillard)

Ο Jean Baudrillard προχώρησε ακόμα περισσότερο, μιλώντας ανοιχτά για την «ιογενή φάση» (viral stage) της μεταμοντέρνας πραγματικότητας.

Στον κόσμο των μέσων μαζικής ενημέρωσης και του διαδικτύου, οι ιδέες, οι τάσεις, οι φοβίες και τα κοινωνικά ρεύματα δεν επιβάλλονται με διατάγματα. Αναπαράγονται και μεταδίδονται αυτόνομα, ακριβώς όπως ένας ψηφιακός ή βιολογικός ιός.

Το σύστημα πλέον δεν ελέγχει τους πολίτες με τη βία, αλλά τους «μολύνει» με επιθυμίες, πρότυπα και συμπεριφορές, τις οποίες οι ίδιοι οι πολίτες αναπαράγουν εθελοντικά, λειτουργώντας ως ξενιστές του ιού.

4. Η Ανοσολογική Ενσωμάτωση (Byung-Chul Han)

Σήμερα, ο διάσημος φιλόσοφος Byung-Chul Han (στο έργο του Η Κοινωνία της Κόπωσης) αναλύει την κοινωνία με καθαρά ιολογικούς όρους. Υποστηρίζει ότι ο 21ος αιώνας δεν χαρακτηρίζεται πλέον από «εξωτερικούς εχθρούς» (όπως ο Ψυχρός Πόλεμος), αλλά από εσωτερικές, ψυχολογικές και κοινωνικές μεταλλάξεις.

Η σύγχρονη κοινωνική μηχανική λειτουργεί ανοσολογικά: το ίδιο το σύστημα απορροφά τις αντιδράσεις και τις αλλαγές σε μικρές, ελεγχόμενες δόσεις—σαν εμβόλιο—ώστε να αποτρέψει μια βίαιη έκρηξη. Έτσι, η μόνη αλλαγή που μπορεί να επιβιώσει είναι αυτή που κινείται κάτω από το ραντάρ του συστήματος, αλλάζοντας το DNA του εκ των έσω.

Εν κατακλείδι:

Η «Θεωρία του Κοινωνικού Ιού» μάς δείχνει ότι στον σύγχρονο κόσμο, η ισχύς δεν κρίνεται στην ένταση της σύγκρουσης, αλλά στην ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα της μετάδοσης.

Η πραγματική κοινωνική μηχανική δεν χρειάζεται οδοφράγματα. Χρειάζεται χρόνο, δίκτυα και μια ιδέα αρκετά μεταδοτική, ώστε όταν ο κόσμος καταλάβει ότι άλλαξε, η αλλαγή να είναι ήδη το νέο του κανονικό.

Τώρα η ερώτηση του ενός εκατομμυρίου ευρώ. Πόσα από αυτά που διαβάσατε, τα έχετε διαπιστώσει ή τα έχετε βιώσει;