Έχεις προσέξει ποτέ πώς, ανάμεσα σε δέκα όμορφες αναρτήσεις στα social media, το μάτι σου θα καρφωθεί αμέσως σε εκείνο το ένα άρθρο για μια καταστροφή, έναν καυγά ή μια νέα παγκόσμια απειλή;
Δεν είσαι «κακότροπος», ούτε έχεις κάποια περίεργη εμμονή με το δράμα. Αυτό που σου συμβαίνει είναι απόλυτα φυσιολογικό, επιστημονικά αποδεδειγμένο και… έχει τις ρίζες του στην Εποχή των Σπηλαίων.
Μόνο που σήμερα, αυτός ο αρχέγονος μηχανισμός μας έχει οδηγήσει σε ένα τεράστιο, σύγχρονο βραχυκύκλωμα. Ας δούμε γιατί.
Το «λογισμικό» της σπηλιάς: Γιατί αγαπάμε να φοβόμαστε
Για να καταλάβουμε γιατί μας τραβάνε οι κακές ειδήσεις, πρέπει να πάμε χιλιάδες χρόνια πίσω. Φαντάσου τον μακρινό σου πρόγονο, τον άνθρωπο των σπηλαίων, να περπατάει στο δάσος. Ξαφνικά, ακούει έναν θόρυβο στους θάμνους.
Ο αισιόδοξος σκέφτηκε: «Καλά, ο άνεμος θα είναι ή κανένα όμορφο πουλάκι» και συνέχισε να μαζεύει λουλούδια.
Ο απαισιόδοξος σκέφτηκε: «Αρπακτικό! Κίνδυνος!» και έτρεξε να κρυφτεί.
Ποιος από τους δύο επιβίωσε για να κάνει παιδιά και να φτάσουμε μέχρι το σήμερα; Προφανώς ο δεύτερος.
Οι επιστήμονες ονομάζουν αυτή την τάση Negativity Bias (Προκατάληψη της Αρνητικότητας). Ο εγκέφαλός μας εξελίχθηκε να δίνει προτεραιότητα στο κακό, το απειλητικό και το επικίνδυνο. Αν έχανες μια ευκαιρία για κάτι καλό (π.χ. ένα νόστιμο φρούτο), θα πεινούσες λίγο. Αν σου ξέφευγε μια απειλή (π.χ. ότι έρχεται μια αντίπαλη φυλή ή ένα λιοντάρι), ήσουν νεκρός. Το να προσέχουμε τα αρνητικά ήταν το απόλυτο εργαλείο επιβίωσης.
Το σύγχρονο «βραχυκύκλωμα»: Όταν ο κόσμος έγινε πολύ μεγάλος
Αυτός ο μηχανισμός δούλευε ρολόι για χιλιάδες χρόνια, επειδή οι κίνδυνοι αφορούσαν μια μικρή ομάδα ανθρώπων σε μια συγκεκριμένη περιοχή. Αν γινόταν μια καταστροφή στην άλλη άκρη της γης, ο άνθρωπος της σπηλιάς δεν το μάθαινε ποτέ, άρα δεν αγχωνόταν κιόλας.
Σήμερα όμως, κρατάμε στα χέρια μας ένα smartphone. Μέσα από τα social media και τα 24ωρα ειδησεογραφικά site, δεχόμαστε σε πραγματικό χρόνο όλη τη δυστυχία, τον πόλεμο, τα εγκλήματα και τις καταστροφές από κάθε γωνιά του πλανήτη.
Και κάπου εκεί, το σύστημα «κρασάρει». Ο εγκέφαλός μας παθαίνει δύο πράγματα:
Το Σύνδρομο του Κακού Κόσμου (Mean World Syndrome): Επειδή βομβαρδιζόμαστε μόνο με αρνητικά νέα, το μυαλό μας βγάζει το συμπέρασμα ότι ο κόσμος έξω από την πόρτα μας είναι απίστευτα πιο βίαιος και επικίνδυνος από ό,τι είναι στην πραγματικότητα.
Doomscrolling (Το ασταμάτητο σκρολάρισμα της καταστροφής): Ξέρεις ότι σε στεναχωρεί, ξέρεις ότι σου χαλάει τη διάθεση, κι όμως συνεχίζεις να κυλάς την οθόνη για να διαβάσεις κι άλλες λεπτομέρειες για μια κακιά είδηση. Γιατί; Επειδή το αρχέγονο μυαλό σου νομίζει ότι μαζεύοντας πληροφορίες για τον κίνδυνο, σε προστατεύει. Στην πραγματικότητα, απλώς σε γεμίζει άγχος.
Ένα παλιό hardware σε έναν μοντέρνο κόσμο
Το τελικό συμπέρασμα είναι απλό: Προσπαθούμε να τρέξουμε ένα υπερσύγχρονο λογισμικό πληροφοριών (21ος αιώνας) πάνω σ’ ένα hardware (το μυαλό μας) που είναι ρυθμισμένο για την Εποχή των Λίθων.
Ο εγκέφαλος δεν μπορεί να καταλάβει εύκολα ότι ο πόλεμος ή η καταστροφή που βλέπει στην οθόνη των 6 ιντσών συμβαίνει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Την αντιλαμβάνεται ως άμεση απειλή. Έτσι, το νευρικό μας σύστημα μένει μόνιμα σε κατάσταση «συναγερμού», εκκρίνοντας κορτιζόλη και αδρεναλίνη. Το αποτέλεσμα; Ψυχική κόπωση, burnout, μόνιμο άγχος και μια αίσθηση ότι όλα πάνε στραβά.
Τι κάνουμε;
Δεν μπορούμε να αλλάξουμε την εξέλιξη εκατομμυρίων ετών μέσα σε μια νύχτα, αλλά μπορούμε να ελέγξουμε τη «δίαιτα» των πληροφοριών μας. Λίγο λιγότερο σκρολάρισμα στις ειδήσεις, λίγο περισσότερο φιλτράρισμα στο τι αφήνουμε να μπει στο μυαλό μας, και κυρίως, η συνειδητοποίηση: «Δεν κινδυνεύω αυτή τη στιγμή, απλώς ο εγκέφαλός μου κάνει τη δουλειά του».
