Τις τελευταίες ημέρες κυκλοφορούν δημοσιεύματα και αναρτήσεις που υποστηρίζουν ότι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης αγοράζουν μαζικά αντίτυπα βιβλίων, κρατούν ένα για να το σαρώσουν και στη συνέχεια καταστρέφουν τα υπόλοιπα. Όπως συμβαίνει συχνά με θέματα που αφορούν την τεχνολογία, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη από έναν τίτλο.
Η βασική είδηση, πάντως, έχει πραγματική βάση: έχουν υπάρξει περιπτώσεις όπου εταιρείες ανάπτυξης τεχνητής νοημοσύνης απέκτησαν μεγάλες ποσότητες έντυπων βιβλίων, τα μετέτρεψαν σε ψηφιακή μορφή μέσω σάρωσης και στη συνέχεια τα φυσικά αντίτυπα δεν διατηρήθηκαν.
Η διαδικασία αυτή ονομάζεται «καταστροφική σάρωση» (destructive scanning). Το βιβλίο κόβεται στη ράχη ώστε οι σελίδες να μπορούν να περάσουν γρήγορα από ειδικούς σαρωτές. Με αυτόν τον τρόπο, ένα μεγάλο έργο ψηφιοποίησης μπορεί να ολοκληρωθεί πολύ ταχύτερα.
Γιατί όμως δεν κρατούν τουλάχιστον ένα αντίτυπο;
Αυτό είναι το σημείο που προκαλεί εύλογες απορίες.
Από καθαρά πρακτική άποψη, το κόστος αποθήκευσης ενός βιβλίου είναι σχεδόν αμελητέο για μια μεγάλη τεχνολογική εταιρεία. Ένα αντίτυπο σε μια αποθήκη δεν θα αποτελούσε σοβαρή οικονομική επιβάρυνση.
Η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι οι εταιρείες αντιμετωπίζουν τα βιβλία ως «πηγή δεδομένων» και όχι ως πολιτιστικά αντικείμενα. Από τη στιγμή που το περιεχόμενο έχει μετατραπεί σε ψηφιακή μορφή, το φυσικό αντίτυπο θεωρείται πλέον περιττό.
Επίσης, σε μια διαδικασία που αφορά εκατομμύρια βιβλία, η διαχείριση, καταγραφή και φύλαξη κάθε αντιτύπου δημιουργεί επιπλέον κόστος και πολυπλοκότητα.
Αγοράζουν όμως όλα τα αντίτυπα ενός βιβλίου;
Εδώ χρειάζεται προσοχή.
Δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι υπάρχει οργανωμένο σχέδιο αγοράς κάθε διαθέσιμου αντιτύπου ενός βιβλίου ώστε αυτό να εξαφανιστεί από την αγορά.
Ωστόσο, υπάρχουν βάσιμες ανησυχίες ότι η μαζική αγορά εξαντλημένων ή σπάνιων βιβλίων μπορεί να επηρεάσει τη διαθεσιμότητά τους, ειδικά στη μεταχειρισμένη αγορά. Ένα βιβλίο που υπάρχει σε λίγα μόνο αντίτυπα παγκοσμίως δεν είναι το ίδιο με ένα σύγχρονο ευπώλητο που έχει εκατομμύρια αντίτυπα.
Υπάρχει λόγος ανησυχίας;
Το θέμα δεν είναι ότι «η τεχνητή νοημοσύνη θέλει να εξαφανίσει τα βιβλία». Δεν υπάρχει απόδειξη για κάτι τέτοιο.
Η πραγματική συζήτηση αφορά κάτι διαφορετικό: πώς αντιμετωπίζεται η ανθρώπινη γνώση όταν μετατρέπεται σε ψηφιακά δεδομένα. Ένα βιβλίο δεν είναι μόνο οι λέξεις που περιέχει. Είναι και το φυσικό αντικείμενο, η συγκεκριμένη έκδοση, η ιστορία του, η θέση του σε μια βιβλιοθήκη.
Υπάρχει όμως και μια ακόμη διάσταση που αξίζει να εξεταστεί: η ψηφιακή μορφή ενός βιβλίου δεν είναι απαραίτητα ένα απόλυτα αμετάβλητο αντίγραφο του έντυπου πρωτοτύπου. Ένα ψηφιακό αρχείο μπορεί θεωρητικά να διορθωθεί, να περικοπεί, να τροποποιηθεί ή να παρουσιαστεί διαφορετικά από το αρχικό κείμενο. Αυτό δεν σημαίνει ότι συμβαίνει σήμερα με τα βιβλία που χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, αλλά δείχνει ένα ευρύτερο ζήτημα: ποιος ελέγχει την ψηφιακή αναπαράσταση της γνώσης;
Η ιστορία έχει δείξει ότι οι εκδόσεις βιβλίων δεν ήταν πάντα ουδέτερες. Υπήρξαν περιπτώσεις όπου κείμενα τροποποιήθηκαν, αποσπάσματα αφαιρέθηκαν ή εκδόσεις προσαρμόστηκαν για κοινωνικούς, πολιτικούς ή εμπορικούς λόγους. Ένα γνωστό παράδειγμα είναι το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, όπου σε ορισμένες πρώτες εκδόσεις είχαν αφαιρεθεί αποσπάσματα που αφορούσαν πιο προσωπικές σκέψεις της συγγραφέως, μεταξύ άλλων και αναφορές στη σεξουαλικότητα και στην εφηβική της ανάπτυξη. Οι περικοπές αυτές αποκαταστάθηκαν αργότερα στις πληρέστερες εκδόσεις.
Η ψηφιοποίηση μπορεί ασφαλώς να διασώσει τη γνώση και να την κάνει διαθέσιμη σε περισσότερους ανθρώπους. Ταυτόχρονα, όμως, όταν γίνεται αποκλειστικά με τη λογική της εξαγωγής δεδομένων, δημιουργεί ένα νέο ερώτημα: αν το πρωτότυπο βιβλίο εξαφανιστεί και παραμείνει μόνο ένα ψηφιακό αντίγραφο, ποιος εγγυάται ότι αυτό το αντίγραφο θα παραμένει πάντα πλήρες και αυθεντικό;
Και τέλος, όταν ένας πολιτισμός ψηφιοποιεί τα πάντα, κάποιος αργά ή γρήγορα θ’ αποφασίζει τι θα διατηρείται και τι θα θεωρείται «άχρηστο». Αν κρίνουμε από το Fahrenheit 451 μάλλον άσχημα θα πάει αυτό.
