Στο συλλογικό φαντασιακό του Πόντου, εκεί όπου ο χειμώνας δεν υποχωρούσε εύκολα και η φύση δοκίμαζε τις αντοχές των ανθρώπων, γεννήθηκε μια μορφή που συμπυκνώνει τον φόβο, την αγωνία αλλά και τη σοφία της μετάβασης: η Λυκοχαντζού.
Η Λυκοχαντζού εμφανίζεται στο τέλος του Φεβρουαρίου και στις πρώτες ημέρες του Μαρτίου — τότε που ο καιρός αλλάζει απότομα, ο αέρας αγριεύει, η βροχή παγώνει πριν γίνει άνοιξη.
Είναι η εποχή που ο χειμώνας αντιστέκεται και η άνοιξη ακόμη διστάζει να επικρατήσει. Παράλληλα, είναι και η περίοδος του ζευγαρώματος του λύκου. Τα ουρλιαχτά αντηχούν μέσα στη νύχτα, τα κοπάδια κινδυνεύουν περισσότερο, και ο άνθρωπος νιώθει πως κάτι αόρατο περιφέρεται γύρω του.
Η λαϊκή φαντασία έδωσε μορφή σε αυτή την αβεβαιότητα: η Λυκοχαντζού παρουσιάζεται ως δαιμονική ύπαρξη με μορφή λύκου ή σκύλου, που πλησιάζει τα σπίτια κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής για να φέρει κακό.
Όμως η ποντιακή κοινωνία δεν έμενε παθητική απέναντι στο κακό. Αντί για σύγκρουση, επέλεγε το τέχνασμα. Ένα παλιό, φθαρμένο τσαρούχι αφήνονταν έξω από την πόρτα. Να το πάρει και να φύγει.
Η πράξη αυτή δεν ήταν απλή δεισιδαιμονία. Ήταν συμβολική διαπραγμάτευση: το κακό να πάρει το άχρηστο, το φθαρμένο, και να αφήσει ανέγγιχτη τη ζωή. Μια μορφή λαϊκής ψυχολογικής άμυνας απέναντι σε ό,τι δεν μπορεί να ελεγχθεί.
Ανάλογες αντιλήψεις συναντώνται σε ολόκληρο τον Ελλαδικό και βαλκανικό χώρο. Τα λεγόμενα «Λυκοήμερα» θεωρούνταν επικίνδυνες ημέρες για τα κοπάδια, όταν οι λύκοι βρίσκονταν σε περίοδο ζευγαρώματος και θεωρούνταν πιο επιθετικοί.
Οι άνθρωποι απέφευγαν να χρησιμοποιούν αιχμηρά εργαλεία — μαχαίρια, ψαλίδια, βελόνες — ώστε να μη «ράψουν» συμβολικά το στόμα του λύκου και τον εξαγριώσουν. Η πράξη αποκτά αποτροπαϊκό χαρακτήρα: η αποχή γίνεται προστασία.
Η παρουσία της Λυκοχαντζούς μέσα στη Σαρακοστή δεν είναι τυχαία. Η περίοδος αυτή, κατεξοχήν μεταβατική και πνευματική, συμπίπτει με τη μετεωρολογική αστάθεια του Μαρτίου.
Στις βαλκανικές παραδόσεις, η μορφή της Baba Marta προσωποποιεί τον ιδιότροπο μήνα που, όταν θυμώνει, φέρνει παγωνιά. Ο Μάρτιος, σε όλη τη νοτιοανατολική Ευρώπη, δεν είναι απλώς μήνας· είναι χαρακτήρας.
Στην ποντιακή εκδοχή, ο λύκος είναι κάτι περισσότερο από μια απλή απειλή για τα κοπάδια. Είναι ο ίδιος ο άγριος χειμώνας που επιμένει να κρατά τον κόσμο παγωμένο. Η Λυκοχαντζού γίνεται έτσι το σύνορο ανάμεσα στο κρύο και στη ζεστασιά που θα λερεθει την Άνοιξη, ανάμεσα στον φόβο και στην ελπίδα.
Η ποντιακή παράδοση δεν γεννά απλώς δαιμονικές μορφές· δημιουργεί τρόπους ερμηνείας της φύσης. Δίνει πρόσωπο στην αβεβαιότητα, σχήμα στον καιρό, χαρακτήρα στη μετάβαση. Και ο άνθρωπος, αντί να τρομοκρατείται, επιλέγει την ευρηματικότητα.
Γιατί, όπως υποδηλώνει η ίδια η πράξη με το τσαρούχι, τα δαιμόνια του καιρού δεν νικιούνται με δύναμη. Ξεγελιούνται με σοφία.
Παραπομπές
Μελετητικές αναφορές στη λαογραφία του Πόντου και στις δαιμονικές μορφές της Σαρακοστής.
Καταγραφές για τα «Λυκοήμερα» στον ελλαδικό και βαλκανικό χώρο.
Βαλκανικές παραδόσεις περί του Μαρτίου και της μορφής της Baba Marta.
Συγκριτικές λαογραφικές μελέτες για τη συμβολική χρήση αποτροπαϊκών πράξεων στις αγροτικές κοινωνίες.
