Στον κόσμο της αρχαιολογίας, οι μεγάλες αλήθειες κρύβονται συχνά σε καθημερινά αντικείμενα. Ένα τέτοιο αντικείμενο είναι και η Οινοχόη του Διπύλου, ένα πήλινο κανάτι κρασιού του 8ου αιώνα π.Χ. (γύρω στο 740 π.Χ.), που βρέθηκε στον Κεραμεικό.
Αν και η οινοχόη μοιάζει με ένα τυπικό τεχνούργημα της Γεωμετρικής περιόδου, το συγκεκριμένο αγγείο κουβαλά έναν ανεκτίμητο τίτλο: θεωρείται ότι είναι, μέχρι σήμερα, το εύρημα με το παλαιότερο γραμμένο όνομα προσώπου στο ελληνικό αλφάβητο.
Στον «ώμο» της οινοχόης βρίσκεται χαραγμένη μια επιγραφή, σκαλισμένη με αιχμηρό αντικείμενο μετά το ψήσιμο του πηλού. Το κείμενο είναι γραμμένο «βουστροφηδόν» (από τα δεξιά προς τα αριστερά) και αποτελεί τον αρχαιότερο σωζόμενο έμμετρο δακτυλικό εξάμετρο στίχο. Είναι το ίδιο μέτρο που χρησιμοποίησε ο Όμηρος στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια.
Το κείμενο αναφέρει:
«HΟΣ ΝΥΝ ΟΡΧΕΣΤΟΝ ΠΑΝΤΟΝ ΑΤΑΛΟΤΑΤΑ ΠΑΙΖΕΙ ΤΟΤΟ ΔΕΚΑΝ ΜΙΝ» (Όποιος λοιπόν από όλους τους χορευτές χορέψει τώρα πιο ανάλαφρα, [θα πάρει αυτό ως βραβείο]…)
Το ενδιαφέρον εστιάζεται στο τέλος της επιγραφής, εκεί που το κείμενο γίνεται πιο αχνό και δυσανάγνωστο. Οι περισσότεροι κορυφαίοι ιστορικοί και γλωσσολόγοι συγκλίνουν στο ότι οι τελευταίοι χαρακτήρες σχηματίζουν ένα όνομα: «Τότος» (ή Τάτος).
Αυτό το όνομα, χαραγμένο βιαστικά πάνω στον πηλό, θεωρείται το παλαιότερο καταγεγραμμένο όνομα προσώπου με τη χρήση των γραμμάτων του ελληνικού αλφαβήτου, μετά το τέλος της συλλαβικής Γραμμικής Β’.
Ποιος ήταν ο Τότος; Ήταν ο νικητής αυτού του αρχαίου διαγωνισμού χορού που πήρε το κανάτι γεμάτο κρασί ως έπαθλο; Ή μήπως ήταν ο ίδιος ο χαράκτης που θέλησε να υπογράψει το έργο του; Το μυστήριο παραμένει.
Η Οινοχόη του Διπύλου εκτίθεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι το ελληνικό αλφάβητο, στα πρώτα του κιόλας βήματα, δεν χρησιμοποιήθηκε απλώς για στεγνές εμπορικές καταγραφές ή λογιστικά κατάστιχα (όπως συνέβαινε π.χ. με τα σημιτικά συστήματα γραφής), αλλά για να υμνήσει τη χαρά της ζωής, την κίνηση και στη συγκεκριμένη περίπτωση, και το κρασί!
