Πριν οποιαδήποτε μεγάλη κρίση, πολιτική, οικονομική, πολιτιστική κ.ο.κ. υπάρχουν πάντοτε κάποια σημάδια που την προαναγγέλλουν. Δεν είναι απαραίτητα θεαματικά, ούτε γίνονται αντιληπτά από όλους. Τις περισσότερες φορές μοιάζουν με μικρές, ασύνδετες αλλαγές στην καθημερινότητα, οι οποίες αποκτούν τη σημασία τους μόνο όταν κοιτάξει κανείς τα γεγονότα εκ των υστέρων.
Το άρθρο αυτό δεν έχει σκοπό ούτε να σας τρομάξει ούτε να διασπείρει θεωρίες συνωμοσίας. Παρουσιάζει, σε καθαρά θεωρητικό επίπεδο, ορισμένα από τα σημάδια και τα μοτίβα που έχουν κατά καιρούς παρατηρηθεί πριν από μεγάλες κρίσεις.
Η αλλαγή στη γλώσσα
Ένα από τα πρώτα σημάδια μπορεί να είναι ο τρόπος με τον οποίο μιλά μια κοινωνία. Λέξεις και εκφράσεις που προηγουμένως θεωρούνταν ακραίες ή ανόητες, αρχίζουν να γίνονται μέρος του καθημερινού λόγου. Η δημόσια συζήτηση είναι πλέον περισσότερο απόλυτη, οι αντίθετες απόψεις αντιμετωπίζονται με καχυποψία ή επιθετικότητα και η ανάγκη για απλές εξηγήσεις αυξάνεται.
Αυτό μπορεί να συμβεί πριν από μια μείζονα πολιτική αλλαγή, αλλά και πριν από κοινωνικές ή πολιτιστικές συγκρούσεις. Όταν οι σύνθετες καταστάσεις αρχίζουν να περιγράφονται σχεδόν αποκλειστικά με το «εμείς» και το «αυτοί», σημαίνει ότι κάτι έχει ήδη αλλάξει στο κοινωνικό κλίμα.
Τα οικονομικά ζόρια
Οι οικονομικές κρίσεις επίσης, σπάνια ξεκινούν την ημέρα που ανακοινώνεται μια μεγάλη πτώχευση, μια θεαματική πτώση των αγορών ή τα capital controls. Συχνά έχουν προηγηθεί αύξηση του κόστους ζωής, υπερβολικός δανεισμός, προβλήματα στην αγορά εργασίας, και αδυναμία νοικοκυριών ή επιχειρήσεων να ανταποκριθούν στις βασικές υποχρεώσεις τους.
Και εδώ υπάρχει ένα παράδοξο: τα σημάδια μπορεί να είναι ορατά, αλλά να μη θεωρούνται ακόμη σημαντικά. Όσο η καθημερινότητα συνεχίζεται, υπάρχει η εντύπωση ότι «κάπως θα περάσει».
Εξαιρούνται τα: δεν μου φτάνουν τα λεφτά να πάρω τσιγάρα και να πάω στο καφενείο για να δω την ομαδάρα.
Η απαξίωση των θεσμών
Ένα ακόμη σημαντικό σημάδι είναι η σταδιακή απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Όταν όλο και περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν ότι οι πολιτικοί, τα μέσα ενημέρωσης, οι τράπεζες, οι δικαστές και εισαγγελείς και άλλοι θεσμοί δεν μπορούν ή κυρίως, δεν θέλουν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα, δημιουργείται ένα επικίνδυνο κενό.
Το κενό αυτό μπορεί να καλυφθεί από απλουστευμένες εξηγήσεις, φήμες, συκοφαντίες ή από πρόσωπα που υπόσχονται εύκολες λύσεις σε εξαιρετικά περίπλοκα προβλήματα.
I have a feeling in my gut
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό σημάδι είναι και το πιο δύσκολο να μετρηθεί: μια διάχυτη αίσθηση αβεβαιότητας.
Μια κοινωνία μπορεί να συνεχίζει κανονικά την καθημερινότητά της, ενώ ταυτόχρονα να δημιουργείται μια διάχυτη αίσθηση αβεβαιότητας. Οι άνθρωποι μπορεί να μην μπορούν να εξηγήσουν ακριβώς τι συμβαίνει, αλλά αισθάνονται ότι κάτι έχει αλλάξει.
Το πιο ύπουλο σημάδι
Ίσως, τελικά, το πιο ενδιαφέρον απ’ όλα να είναι η σταδιακή εξοικείωση με το ασυνήθιστο.
Κάτι που αρχικά μας φαίνεται αδιανόητο μπορεί, μετά από λίγο καιρό, να μας φαίνεται απλώς ασυνήθιστο. Και αργότερα να θεωρείται φυσιολογικό.
Μια νέα οικονομική πίεση. Μια μεγαλύτερη πολιτική ένταση. Μια αλλαγή στη συμπεριφορά των ανθρώπων. Μια νέα τεχνολογία που μεταβάλλει καθημερινές συνήθειες. Μια πληροφορία που πριν από λίγα χρόνια θα προκαλούσε σοκ και σήμερα περνά σχεδόν απαρατήρητη.
Μια σειρά από μικρές «ρωγμές» πριν την τελική «κατάρρευση». Γιατί ένα μεγάλο γεγονός μπορεί να είναι η τελευταία πράξη μιας μακροχρόνιας πολύπλευρης διαδικασίας.
