Ένα μικροσκοπικό κομμάτι περγαμηνής, λίγα μόλις εκατοστά σε μέγεθος, αποδείχθηκε ότι διασώζει στίχους από την Οδύσσεια του Ομήρου και κυκλοφορούσε, πιθανότατα, στην Αίγυπτο, πριν από περίπου 1.700 χρόνια.
Στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη της Ουτρέχτης στην Ολλανδία, ένα μικρό, φθαρμένο και λεκιασμένο κομμάτι περγαμηνής έκρυβε στίχους από την Οδύσσεια και πιο συγκεκριμένα, από τη 12η ραψωδία.
Το κομμάτι έχει διαστάσεις μόλις 6,6 επί 7,7 εκατοστά, περίπου όσο μια μικρή κάρτα. Παρ’ όλα αυτά, αποτελεί ένα από τα περίπου 30 γνωστά «θραύσματα» αντίστοιχης εποχής που διασώζουν τμήματα του έπους.
Η ιστορία του ευρήματος γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα από τον τρόπο με τον οποίο αναγνωρίστηκε.
Ο ερευνητής Mark de Kreij, ειδικός στην αρχαία ελληνική γραμματεία από το Πανεπιστήμιο Radboud, μελετούσε τη συλλογή αρχαίων χειρογράφων της βιβλιοθήκης όταν έπεσε πάνω στο συγκεκριμένο κομμάτι.
Η συλλογή είχε αποκτηθεί από το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης στα μέσα του 20ού αιώνα από κληρονόμο του Γερμανού λόγιου Carl Schmidt. Περιλαμβάνει κυρίως πρώιμα χριστιανικά χειρόγραφα, πολλά από τα οποία είναι γραμμένα στα κοπτικά, αλλά και ελληνικά και αιγυπτιακά έργα.
Το απόκομμα της περγαμηνής είχε μέχρι τότε θεωρηθεί ένα μάλλον ασήμαντο κείμενο του 7ου μ.Χ. αιώνα. Η προσεκτικότερη εξέταση των εξαιρετικά μικρών ελληνικών γραμμάτων όμως αποκάλυψε κάτι εντελώς διαφορετικό.
Ο De Kreij αναγνώρισε λέξεις που παρέπεμπαν στον Όμηρο και η περαιτέρω μελέτη έδειξε ότι επρόκειτο για αποσπάσματα από την Οδύσσεια. Το ενδιαφέρον είναι ότι ο ερευνητής είχε κάνει την ανακάλυψη ήδη από το 2024, όμως η τελική ταυτοποίηση ολοκληρώθηκε φέτος.
Οι στίχοι που διασώζονται ανήκουν σε ένα από τα πιο δραματικά σημεία ολόκληρης της Οδύσσειας. Ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του έχουν φτάσει στο νησί του Ήλιου, όπου βρίσκονται τα ιερά βόδια του θεού Ήλιου. Ο πρωταγωνιστής γνωρίζει ότι δεν πρέπει να τα αγγίξουν και προειδοποιεί τους άνδρες του.
Όμως η παραμονή τους στο νησί παρατείνεται και τα τρόφιμα τελειώνουν. Εκμεταλλευόμενοι την απουσία του καπετάνιου, το πλήρωμα παραβιάζει την εντολή του και σφάζει τα ιερά ζώα για να τραφεί.
Όταν ο Ήλιος πληροφορείται τι έχει συμβεί, ζητά από τον Δία να τιμωρήσει τους υπεύθυνους. Η τιμωρία δεν αργεί. Ο θεός προκαλεί φοβερή καταιγίδα και το πλοίο του Οδυσσέα καταστρέφεται. Οι σύντροφοί του χάνονται και ο ίδιος είναι ο μοναδικός που επιζεί.
Οι ερευνητές θεωρούν ότι το θραύσμα προερχόταν από μια μικρή περγαμηνή, κάτι που θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε με μια αρχαία έκδοση βιβλίου τσέπης.
Κατασκευάστηκε πιθανότατα στην Αίγυπτο, στην περιοχή του Φαγιούμ, περίπου τον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ. Το μέγεθός της υπολογίζεται ότι ήταν περίπου αντίστοιχο με ένα σύγχρονο viper.
Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί δείχνει ότι η Οδύσσεια δεν αποτελούσε απλώς ένα αρχαίο ελληνικό έργο που είχε κάποτε γραφτεί και στη συνέχεια ξεχάστηκε. Συνεχιζόταν να αντιγράφεται, να διαβάζεται και να κυκλοφορεί αιώνες μετά την εποχή κατά την οποία τοποθετείται η δημιουργία του έπους.
Μάλιστα, ο De Kreij θεωρεί πιθανό ότι το συγκεκριμένο κομμάτι σώθηκε ακριβώς επειδή βρισκόταν περίπου στη μέση του βιβλίου. Οι σελίδες που βρίσκονταν γύρω του μπορεί να λειτούργησαν σαν προστατευτικό στρώμα, επιτρέποντας στην περγαμηνή να επιβιώσει όταν άλλα τμήματα καταστράφηκαν.
Από την Αίγυπτο στην Ουτρέχτη
Το πώς ακριβώς έφτασε το θραύσμα από την αρχαία Αίγυπτο στην Ολλανδία παραμένει άγνωστο.
Γνωρίζουμε όμως ότι πέρασε τελικά στη συλλογή του Carl Schmidt και από εκεί, μαζί με άλλα αρχαία χειρόγραφα, στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη της Ουτρέχτης.
Για περίπου επτά δεκαετίες παρέμενε εκεί χωρίς να έχει αναγνωριστεί η πραγματική του σημασία. Σήμερα το θραύσμα καταγράφεται ως Utrecht Gr. Ms. B6.39a και αποτελεί ένα ακόμη μικρό αλλά πολύτιμο κομμάτι στην τεράστια ιστορία της διάδοσης των ομηρικών επών.
