Ο Πρίαμος, ο ηλικιωμένος βασιλιάς της Τροίας, είναι μία από τις πιο συγκινητικές μορφές της ομηρικής ποίησης. Στην Ιλιάδα δεν εμφανίζεται μόνο ως ηγεμόνας μιας πόλης που βρίσκεται αντιμέτωπη με την καταστροφή, αλλά κυρίως ως ένας πατέρας που βλέπει τα παιδιά του να χάνονται στον πόλεμο.
Κι όμως, αν επιχειρούσαμε να εξετάσουμε τη συμπεριφορά του με βάση τις γνώσεις της σύγχρονης ιατρικής, θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε: μήπως ο Πρίαμος δεν ήταν απλώς ένας γηραιός βασιλιάς αλλά έπασχε από κάποια μορφή γνωστικής έκπτωσης, όπως η νόσος Alzheimer;
Η υπόθεση ακούγεται παράδοξη. Ωστόσο, η αναδρομική εξέταση ιστορικών και λογοτεχνικών προσώπων μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης επιστήμης μπορεί να προσφέρει ενδιαφέρουσες αφορμές για προβληματισμό.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η συμπεριφορά του Πριάμου προσφέρει πραγματικές ενδείξεις ή αν η δική μας ερμηνεία κινδυνεύει να αποδώσει σε μια ασθένεια όσα ο Όμηρος περιγράφει ως ανθρώπινο πόνο.
Το βάρος της ηλικίας.
Ο Πρίαμος παρουσιάζεται ως ηλικιωμένος άνθρωπος, με πολυάριθμους γιους και κόρες, ο οποίος έχει ζήσει αρκετά ώστε να δει την οικογένειά του να αποδεκατίζεται. Η προχωρημένη ηλικία αποτελεί έναν από τους παράγοντες κινδύνου για τη νόσο Alzheimer, χωρίς βέβαια να σημαίνει ότι κάθε ηλικιωμένος άνθρωπος θα την εμφανίσει.
Σύμφωνα με το αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Γήρανσης (National Institute on Aging), τα πρώτα σημάδια μπορεί να περιλαμβάνουν δυσκολίες στη μνήμη, επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις, προβλήματα στον προγραμματισμό και αλλαγές στην κρίση ή στη συμπεριφορά. Καθώς η νόσος εξελίσσεται, οι δυσκολίες μπορεί να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινή ζωή.
Νεποτισμός ή «τρεις λαλούν;»
Η επιμονή του Πριάμου να κρατήσει την Ελένη στην Τροία, παρά τον πόλεμο και τις καταστροφικές συνέπειές του, γεννά ένα ενδιαφέρον ερώτημα: επρόκειτο για οικογενειακή εύνοια προς τον γιο του, τον Πάρη, ή μήπως ο ηλικιωμένος βασιλιάς είχε χάσει την ικανότητα να αξιολογεί ψύχραιμα την πραγματικότητα;
Με σημερινούς όρους, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για έναν ιδιότυπο «νεποτισμό», καθώς η προστασία του γιου του φαίνεται να υπερισχύει του συμφέροντος ολόκληρης της πόλης. Από την άλλη, η εμμονή σε μια επιλογή με ολέθριες συνέπειες, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου οι γονείς δεν έκαναν «τα πάντα» για τα παιδιά τους, θα μπορούσε να μας οδηγήσει να αναρωτηθούμε αν υπήρχε γνωστική έκπτωση.
Εννέα χρόνια πολέμου και η αναγνώριση των προσώπων.
Στη ραψωδία Γ στίχοι 161-244, ο Πρίαμος βρίσκεται στα τείχη της Τροίας, όταν η Ελένη εμφανίζεται μπροστά του. Ο γηραιός βασιλιάς τής ζητά να του υποδείξει τους αρχηγούς του ελληνικού στρατού. Έτσι, η Ελένη αναγνωρίζει και κατονομάζει τον Αγαμέμνονα, τον Οδυσσέα και άλλους επιφανείς Αχαιούς.
Μετά από εννιά χρόνια πολέμου θα περίμενε κάποιος να θυμάται έστω τους βασικούς και ιδιαίτερα τον Αγαμέμνωνα. Θα μπορούσε, άραγε, η ανάγκη να του τους υποδείξει η Ελένη να αποτελεί ένδειξη προβλήματος στην αναγνώριση προσώπων ή στη μνήμη;
Στη σύγχρονη ιατρική, η δυσκολία αναγνώρισης οικείων προσώπων μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να συνδέεται με νευρολογικές διαταραχές. Η προσωπαγνωσία, για παράδειγμα, είναι μια ειδική διαταραχή της αναγνώρισης προσώπων, ενώ η νόσος Αλτσχάιμερ μπορεί, καθώς εξελίσσεται, να επηρεάσει διάφορες γνωστικές λειτουργίες, μεταξύ των οποίων και την αναγνώριση ανθρώπων.
Ωστόσο, εδώ υπάρχει μια κρίσιμη λεπτομέρεια: το ομηρικό κείμενο δεν αναφέρει ότι ο Πρίαμος αδυνατεί να αναγνωρίσει πρόσωπα που γνώριζε προηγουμένως. Η Ελένη είναι εκείνη που κατονομάζει τους Αχαιούς και του παρέχει πληροφορίες για την ταυτότητα και τη θέση τους. Η σκηνή μπορεί να ερμηνευθεί ως φυσιολογική περιέργεια ενός βασιλιά που παρατηρεί από κοντά τους αντιπάλους του ή ως ποιητικός τρόπος παρουσίασης των ηρώων στον ακροατή.
Ένας πατέρας μπροστά στην απώλεια
Το σημαντικότερο επεισόδιο για την ψυχολογική προσέγγιση του Πριάμου βρίσκεται στη ραψωδία Ω, την τελευταία ραψωδία της Ιλιάδας. Ο βασιλιάς αποφασίζει να εγκαταλείψει την ασφάλεια της Τροίας και να μεταβεί στο στρατόπεδο των Αχαιών, προκειμένου να ζητήσει από τον Αχιλλέα το σώμα του Έκτορα.
Η απόφασή του είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Ο Αχιλλέας έχει σκοτώσει τον γιο του και έχει κακοποιήσει το σώμα του, ενώ ο Πρίαμος γνωρίζει ότι εισέρχεται σε εχθρικό έδαφος. Παρ’ όλα αυτά, οργανώνει την αποστολή, συγκεντρώνει τα λύτρα και φτάνει στον αντίπαλό του για να τον ικετεύσει.
Η συμπεριφορά αυτή θα μπορούσε, εκ πρώτης όψεως, να εκληφθεί ως ακραία συναισθηματική αντίδραση ενός ηλικιωμένου ανθρώπου. Όμως η προσεκτική ανάγνωση οδηγεί σε διαφορετικό συμπέρασμα: ο Πρίαμος κατανοεί τον κίνδυνο, οργανώνει τις κινήσεις του και επιδιώκει έναν συγκεκριμένο σκοπό. Δεν ενεργεί σαν άνθρωπος που έχει χάσει την επαφή του με την πραγματικότητα.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι ο λόγος του προς τον Αχιλλέα είναι συνεκτικός και βαθιά στοχευμένος. Του θυμίζει τον πατέρα του, τον Πηλέα, και τον καλεί να αναλογιστεί τον πόνο που θα προκαλούσε στον δικό του γονέα η απώλεια ενός παιδιού. Με αυτόν τον τρόπο, ο Πρίαμος επιχειρεί να ενεργοποιήσει την ενσυναίσθηση του Αχιλλέα.
Τελικά, είχε ο Πρίαμος Αλτσχάιμερ;
Αν ο Πρίαμος ήταν ένας πραγματικός άνθρωπος που ζούσε σήμερα, η ηλικία του και οι συνθήκες της ζωής του θα μπορούσαν να αποτελέσουν αφορμή για μια ιατρική αξιολόγηση, εφόσον υπήρχαν ενδείξεις προβλημάτων μνήμης ή άλλων γνωστικών λειτουργιών. Η Ιλιάδα, όμως, δεν μας παρέχει τέτοιες ενδείξεις με την απαιτούμενη σαφήνεια.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού: ο Όμηρος περιγράφει έναν ηλικιωμένο άνθρωπο που, ενώ βρίσκεται αντιμέτωπος με μια συντριπτική απώλεια, διατηρεί την κρίση, τη μνήμη και την ικανότητά του να επικοινωνεί. Ο Πρίαμος δεν παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που χάνει σταδιακά τον εαυτό του, αλλά ως ένας πατέρας που προσπαθεί να διασώσει ό,τι απέμεινε από το βασίλειό του του και εξιλεωθεί όσο μπορεί, για την άδικη αντιμετώπισή του προς με τον Έκτορα, όσο αυτός ζούσε.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα να μην είναι αν ο Πρίαμος είχε Αλτσχάιμερ, αλλά γιατί συχνά αναζητούμε μια ιατρική εξήγηση για συμπεριφορές που μπορούν να εξηγηθούν από την ανθρώπινη εμπειρία. Η ηλικία, η οδύνη και η απελπισία δεν αποτελούν από μόνες τους συμπτώματα άνοιας.
Η ετυμηγορία της σύγχρονης επιστήμης θα ήταν επιφυλακτική: η υπόθεση είναι ενδιαφέρουσα ως λογοτεχνικός προβληματισμός, αλλά τα στοιχεία της Ιλιάδας δεν δικαιολογούν τη διάγνωση της νόσου Αλτσχάιμερ στον Πρίαμο.
Δεν αποκλείεται να είχε αρχές άνοιας αν και ήταν μάλλον ένας ανάξιος ηγεμόνας που η έλλειψη δημοκρατικών διαδικασιών, απαγόρευε την αντικατάστασή του.
Παραπομπές:
Η Ιλιάδα, ραψωδία Ω (24), στο Perseus Digital Library: το βασικό πρωτογενές κείμενο για την επίσκεψη του Πριάμου στον Αχιλλέα.
