Υπάρχουν παλιές ελληνικές κωμωδίες που εξακολουθούν να μας διασκεδάζουν, αλλά αν τις κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά, αποκαλύπτουν αντιλήψεις που περνούν σχεδόν απαρατήρητες κάτω από το πέπλο του χιούμορ. Μια τέτοια περίπτωση είναι ο «Φανούρης και το σόι του», η ελληνική κωμωδία του 1957 με πρωταγωνιστή τον Μίμη Φωτόπουλο.
Στην ιστορία, ο Φανούρης προσπαθεί να παντρέψει την αδελφή του Κατίνα, η οποία έχασε τον αρραβωνιαστικό της σε ναυάγιο. Στην πορεία, η προίκα, οι οικογενειακές υποχρεώσεις και οι συγγενικές παρεμβάσεις δημιουργούν τις αναμενόμενες κωμικές καταστάσεις. Υπάρχει, ωστόσο, μια ενδιαφέρουσα αντίφαση στον τρόπο με τον οποίο η ταινία αντιμετωπίζει τους χαρακτήρες και τις επιλογές τους.
Ο έμπορος και υποψήφιος γαμπρός παρουσιάζεται ως ο «κακός» της υπόθεσης. Όχι γιατί είναι ανάλγητος επιχειρηματίας που δεν λυπάται τους φτωχούς πελάτες του αλλά γιατί ζητά προίκα. Η οικονομική του απαίτηση τον καθιστά αντικείμενο ηθικής αποδοκιμασίας και δικαίως, θα μπορούσε να πει κανείς, αφού ο γάμος μετατρέπεται σε οικονομική συναλλαγή.
Από την άλλη, ο Φανούρης και οι συγγενείς του θεωρούν απολύτως φυσιολογικό να αναλάβουν την υπόθεση του γάμου της Κατίνας. Η δική τους παρέμβαση δεν αντιμετωπίζεται ως καταπιεστική συμπεριφορά, αλλά ως έκφραση ενδιαφέροντος και οικογενειακής φροντίδας. Η αδελφή τους κινδυνεύει «να μείνει στο ράφι» και ο έμπορος θα την εξασφαλίσει τόσο οικονομικά όσο και κοινωνικά. Το γεγονός ότι η ίδια η Κατίνα έχει δεχτεί ότι «έτσι πρέπει να γίνει» μοιάζει να περνά σε δεύτερη μοίρα.
Η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο εμφανής όταν εμφανίζεται ο φίλος του νεκρού αρραβωνιαστικού της, ο οποίος (προφανώς ερωτευμένος μαζί της απο παλιά), εκδηλώνει ενδιαφέρον να την παντρευτεί. Η οικογένεια ενθουσιάζεται. Ο υποψήφιος θεωρείται καλύτερη επιλογή, επειδή δεν αντιμετωπίζει τον γάμο ως οικονομική συμφωνία κι επειδή τον γνωρίζουν καλύτερα. Υπάρχει όμως ένα μικρό πρόβλημα: η Κατίνα δεν είναι ερωτευμένη μαζί του.
Αυτό φαίνεται να μην έχει την ίδια σημασία για τους υπόλοιπους. Ο κατάλληλος γαμπρός δεν χρειάζεται απαραίτητα να είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί η νύφη. Αρκεί να είναι ένας αξιοπρεπής άνδρας, αποδεκτός από το οικογενειακό περιβάλλον, που μπορεί να προσφέρει μια ασφαλή προοπτική και να μην τον απεχθάνεται η Κατίνα.
Με άλλα λόγια, ο έμπορος είναι κακός επειδή ζητά προίκα, ενώ ο άλλος θεωρείται καλός επειδή «την παίρνει όπως είναι». Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, η προσωπική επιθυμία της γυναίκας, απουσιάζει.
Υπάρχει και μια ακόμη παράμετρος που αξίζει να εξεταστεί. Γιατί πρέπει οπωσδήποτε να παντρευτεί;
Σαν βασικός λόγος υπονοείται αν και δεν γίνεται ξεκάθαρος, το «οικονομικό βάρος» που προσθέτει στην οικογένεια αλλά και η αρνητική προοπτική του «τι θα κάνει όταν γεράσει» σε μια εποχή χωρίς συντάξεις υπερηλίκων.
Γιατί λοιπόν δεν εξετάζεται η δυνατότητα να εργαστεί και να συντηρεί τον εαυτό της; Η μικρότερη αδελφή εργάζεται. Γιατί αυτή δεν θα μπορούσε να κάνει το ίδιο; Ακόμη κι αν η εργασία σε μια φάμπρικα δεν ήταν τότε μια ιδιαίτερα ελκυστική προοπτική, θα ήταν μια εναλλακτική λύση. Συν του ότι μπορεί να γνώριζε κάποιον συνάδελφο και ν’ αγαπιόνταν πάνω στις κλωστές.
Ασφαλώς, πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν μας το ιστορικό πλαίσιο. Η ταινία γυρίστηκε το 1957, σε μια Ελλάδα όπου η προίκα και η οικογενειακή παρέμβαση στους γάμους αποτελούσαν υπαρκτές κοινωνικές πρακτικές. Είναι άδικο να απαιτούμε από κάθε κινηματογραφικό έργο της εποχής να σκέφτεται με τους όρους του 21ου αιώνα.
Παρόλα ταύτα μπορούμε να παρατηρήσουμε τι θεωρεί φυσιολογικό και τι θεωρεί καταδικαστέο και πώς αυτά παρουσιάζονται.
Ίσως πάλι πρέπει να αποφύγουμε να αντιμετωπίσουμε την ταινία ως μια συνειδητή υπεράσπιση της πατριαρχίας (ο Φανούρης και η συμπεριφορά του) και καταγγελία της καπιταλιστικής μεσαίας τάξης (ο έμπορος που έχει μαγαζί). Μπορεί να είναι κάτι πιο σύνθετο: μια κωμωδία που αποδέχεται ως δεδομένους τους κοινωνικούς περιορισμούς της εποχής και αναζητά μια πρακτική, όχι απαραίτητα ιδανική, λύση.
Εδώ προκύπτει μια διαφορετική ανάγνωση:
Μήπως η ταινία δεν μας λέει πώς πρέπει να είναι η ζωή, αλλά πώς οι άνθρωποι προσπαθούν να τακτοποιήσουν τη ζωή τους όταν δεν μπορούν να την κάνουν όπως θα ήθελαν;
Αυτό δεν αναιρεί την κριτική για την απουσία της Κατίνας από τις αποφάσεις. Αλλά μας επιτρέπει να διακρίνουμε την πρόθεση των χαρακτήρων από τις συνέπειες των πράξεών τους.
Εσείε τι πιστεύετε;










